Choroba Parkinsona jest postępującą chorobą neurodegeneracyjną prowadzącą do zaburzeń ruchowych, poznawczych oraz autonomicznych. Coraz większe znaczenie w terapii przypisuje się aktywności fizycznej ukierunkowanej na stymulację procesów neuroplastycznych. Jedną z form treningu wykorzystywanych u osób z chorobą Parkinsona jest tenis stołowy. Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie potencjalnych mechanizmów oddziaływania tenisa stołowego na funkcje motoryczne i sensoryczne pacjentów oraz omówienie doświadczeń wynikających z kilkuletniej praktyki treningowej.

Choroba Parkinsona (PD, Parkinson’s Disease) należy do najczęściej występujących chorób neurodegeneracyjnych. W Polsce choruje na nią około 100 tysięcy osób. Wbrew powszechnemu przekonaniu nie jest to schorzenie dotyczące wyłącznie osób starszych – pierwsze objawy mogą pojawiać się również u osób przed 40. rokiem życia, a sporadycznie nawet przed ukończeniem 30 lat.

Podstawą patofizjologiczną choroby jest postępujące uszkodzenie neuronów dopaminergicznych istoty czarnej śródmózgowia. Prowadzi to do zaburzeń funkcjonowania układu pozapiramidowego odpowiedzialnego za automatyzację ruchu. Do głównych objawów należą bradykinezja (spowolnienie ruchowe), sztywność mięśniowa, zaburzenia odruchów postawnych oraz drżenie spoczynkowe występujące u około dwóch trzecich pacjentów.

Współczesne podejście terapeutyczne podkreśla znaczenie regularnej aktywności ruchowej jako czynnika wspierającego zachowanie sprawności funkcjonalnej oraz stymulującego procesy neuroplastyczne.

Tenis stołowy uznawany jest za jedną z najbardziej wymagających dyscyplin sportowych pod względem obciążenia układu nerwowego. Ze względu na dużą prędkość piłki oraz konieczność błyskawicznego przetwarzania informacji wzrokowych wymaga jednoczesnego zaangażowania procesów percepcyjnych, poznawczych i motorycznych.

Podczas gry zawodnik musi nieustannie analizować trajektorię lotu piłki, planować ruch, utrzymywać równowagę oraz dostosowywać napięcie mięśniowe do dynamicznie zmieniających się warunków. Powoduje to intensywną aktywację struktur korowych odpowiedzialnych za świadome sterowanie ruchem.

U osób z chorobą Parkinsona obserwuje się stopniowe pogorszenie funkcjonowania mechanizmów automatycznej kontroli ruchu. W konsekwencji wykonywanie nawet prostych czynności wymaga większego udziału świadomej kontroli. Trening tenisa stołowego może stanowić formę ukierunkowanej stymulacji tych procesów poprzez ciągłe angażowanie uwagi, koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz kontroli posturalnej.

W praktyce treningowej skutecznym uzupełnieniem zajęć tenisa stołowego jest trening świadomości ruchu i postawy ciała. Ćwiczenia ukierunkowane na obserwację własnego ciała, utrzymanie równowagi oraz kontrolę odruchów postawnych pozwalają zwiększyć efektywność późniejszego treningu sportowego.

Połączenie ćwiczeń posturalnych z treningiem tenisowym umożliwia jednoczesne oddziaływanie na mechanizmy odpowiedzialne za stabilizację ciała oraz za szybkie reakcje ruchowe. Takie podejście może sprzyjać utrwalaniu wypracowanych wzorców motorycznych.

Jednym z najważniejszych elementów gry jest ciągłe śledzenie piłki wzrokiem przy równoczesnym wykonywaniu precyzyjnych ruchów kończyn górnych. Trening prowadzi do poprawy koordynacji oko–ręka oraz zwiększenia zdolności niezależnego sterowania ruchem głowy, oczu i kończyn.

Gra wymaga utrzymywania stabilnej pozycji z lekko ugiętymi kończynami dolnymi i aktywną pracą mięśni posturalnych. Regularny trening może przyczyniać się do poprawy równowagi, zmniejszenia ryzyka upadków oraz zwiększenia kontroli nad środkiem ciężkości ciała.

Podczas wymian zawodnik nieustannie dostosowuje napięcie poszczególnych grup mięśniowych do aktualnych wymagań zadania ruchowego. Ćwiczenie takich umiejętności może wspierać redukcję sztywności ruchowej charakterystycznej dla choroby Parkinsona.

Tenis stołowy angażuje mięśnie gałek ocznych odpowiedzialne za śledzenie szybko poruszającego się obiektu. Regularny trening może wspomagać sprawność okulomotoryczną oraz ograniczać problemy związane z zaburzeniami koordynacji ruchów oczu.

Krótki czas dostępny na reakcję wymusza szybkie podejmowanie decyzji i sprawne przetwarzanie informacji sensorycznych. Powtarzalna ekspozycja na tego typu sytuacje może poprawiać szybkość reakcji oraz zdolność funkcjonowania pod presją czasu.

Jednym z najważniejszych argumentów przemawiających za wykorzystaniem tenisa stołowego w rehabilitacji neurologicznej jest zjawisko neuroplastyczności. Oznacza ono zdolność mózgu do tworzenia nowych połączeń neuronalnych oraz reorganizacji istniejących sieci w odpowiedzi na doświadczenie i trening.

Złożone zadania ruchowe wymagające jednoczesnej integracji bodźców wzrokowych, proprioceptywnych i przedsionkowych stymulują aktywność wielu obszarów mózgu. Regularne powtarzanie takich czynności może sprzyjać utrzymaniu sprawności funkcjonalnej oraz częściowej kompensacji deficytów wynikających z postępu choroby.

Wieloletnia realizacja programu treningowego dla osób z chorobą Parkinsona wskazuje na wysoką frekwencję uczestników oraz dobrą tolerancję tej formy aktywności. Treningi prowadzone są z uwzględnieniem indywidualnych możliwości uczestników, przy wsparciu trenerów oraz fizjoterapeuty.

Zajęcia obejmują zarówno grę przy stołach tenisowych, jak i ćwiczenia dostosowane do osób o większych ograniczeniach funkcjonalnych. Takie podejście umożliwia uczestnictwo osobom znajdującym się na różnych etapach zaawansowania choroby.

Tenis stołowy stanowi obiecujące narzędzie wspomagające rehabilitację osób z chorobą Parkinsona. Dzięki jednoczesnemu angażowaniu procesów poznawczych, sensorycznych i motorycznych może wpływać korzystnie na koordynację wzrokowo-ruchową, równowagę, kontrolę postawy oraz szybkość reakcji. Potencjalnym mechanizmem odpowiedzialnym za obserwowane efekty jest neuroplastyczność układu nerwowego. Chociaż konieczne są dalsze badania kliniczne pozwalające na ilościową ocenę skuteczności tej formy terapii, dotychczasowe obserwacje praktyczne wskazują na jej wysoką wartość jako elementu kompleksowego postępowania rehabilitacyjnego u osób z chorobą Parkinsona.

Skuteczność i bezpieczeństwo przedstawionego programu wynikają nie tylko z doboru aktywności fizycznej, ale również z jego kompleksowej organizacji. Program realizowany jest nieprzerwanie od trzech lat w formie regularnych, cotygodniowych treningów prowadzonych we współpracy z MRKS Gdańsk. Zajęcia prowadzi dwóch wykwalifikowanych trenerów, dzięki czemu możliwe jest indywidualne dostosowanie ćwiczeń do zróżnicowanych możliwości uczestników. Do dyspozycji grupy pozostaje 11 stołów tenisowych, w robot z wyrzutnią piłek umożliwiające indywidualny trening osobom o większych ograniczeniach ruchowych.

Integralnym elementem programu jest wsparcie fizjoterapeutki obecnej podczas zajęć, która czuwa nad bezpieczeństwem uczestników, pomaga osobom wymagającym asekuracji oraz dostosowuje przebieg ćwiczeń do ich aktualnego stanu funkcjonalnego. Bezpośrednio przed treningiem tenisa stołowego realizowany jest również autorski warsztat „Uważny chód”, którego celem jest przygotowanie uczestników do wysiłku poprzez pracę nad równowagą, kontrolą postawy, świadomością ciała oraz odruchami postawnymi. Takie przygotowanie zmniejsza ryzyko urazów i pozwala osobom z chorobą Parkinsona bezpiecznie uczestniczyć w wymagającym treningu sportowym.

Doświadczenia Stowarzyszenia dla Osób z Chorobą Parkinsona i Chorobami Zwyrodnieniowymi Mózgu oraz Opiekunów PARK ON wskazują, że prowadzenie zajęć dla osób z chorobą Parkinsona wymaga nie tylko odpowiedniego zaplecza technicznego, ale przede wszystkim wiedzy, zaangażowania i zrozumienia specyfiki tej choroby. Wieloletnia współpraca z klubem MRKS Gdańsk pokazuje, jak istotną rolę odgrywają odpowiedzialni trenerzy oraz dobrze przygotowany ośrodek sportowy w tworzeniu bezpiecznego i skutecznego programu rehabilitacji ruchowej.

Osoby z chorobą Parkinsona oraz ich rodziny poprzez działania edukacyjne wspiera Stowarzyszenie dla Osób z Chorobą Parkinsona i Chorobami Zwyrodnieniowymi Mózgu oraz Opiekunów PARK ON. Jednym z realizowanych programów są regularne treningi tenisa stołowego prowadzone we współpracy z MRKS Gdańsk, które łączą aktywność fizyczną, rehabilitację i budowanie relacji społecznych. Celem stowarzyszenia jest poprawa jakości życia i utrzymanie jak najdłuższej samodzielności osób żyjących z chorobą Parkinsona.

Zredagował: Mateusz Przybył, na podstawie opracowania dr Urszuli Wyrwińskiej – prezeski Stowarzyszenia dla Osób z Chorobą Parkinsona i Chorobami Zwyrodnieniowymi Mózgu w Gdańsku